Nguồn Gốc Và Lịch Sử Rượu Whisky Qua Các Thời Kỳ

Rượu whisky có nguồn gốc từ Scotland và Ireland. Hai nước vẫn tranh nhau danh hiệu nơi khai sinh, vì cả hai đều chưng cất rượu ngũ cốc từ thời Trung cổ, khi kỹ thuật chưng cất từ lục địa châu Âu theo các tu sĩ tới quần đảo Anh. Ghi chép chắc chắn sớm nhất ở Scotland có từ năm 1494. Từ hai nơi đó, whisky đi sang Mỹ, Canada, rồi sang Nhật vào đầu thế kỷ 20.

Người bán rượu cần biết lịch sử này vì nó giải thích nhiều điều trên nhãn: vì sao có chai ghi blended, chai ghi single malt, chai viết whiskey có chữ e. Các nhóm whisky và cách định giá từng nhóm có ở trang thu mua whisky.

Whisky của nước nào

Không có câu trả lời một chữ. Ireland cho rằng các tu sĩ của mình mang kỹ thuật chưng cất về trước, Scotland có giấy tờ thuế rõ ràng hơn. Ngày nay “Scotch” là whisky làm ở Scotland, “Irish whiskey” là whiskey làm ở Ireland, cả hai đều được luật bảo vệ tên gọi.

Cách viết cũng tách hai bên: Scotland, Canada, Nhật viết whisky; Ireland và phần lớn nhà Mỹ viết whiskey. Nhìn chữ e trên nhãn là đoán được chai đến từ đâu.

Cái tên “nước của sự sống”

Các tu sĩ gọi rượu chưng cất bằng tiếng Latin là aqua vitae, nghĩa là nước của sự sống. Dịch sang tiếng Gael thành uisge beatha ở Scotland và uisce beatha ở Ireland. Người Anh đọc trại dần thành “usquebaugh”, rồi rút gọn thành whisky. Thuở đầu rượu được dùng như thuốc, chưa ủ thùng, trong như nước và rất gắt.

Những mốc lớn từ thế kỷ 15 tới thế kỷ 19

1. Năm 1494: sổ thuế hoàng gia Scotland ghi việc cấp mạch nha cho tu sĩ John Cor để làm aqua vitae. Đây là ghi chép thường được dẫn nhất.
2. Năm 1608: vùng Bushmills ở Bắc Ireland được cấp giấy phép chưng cất, mốc mà hãng Bushmills dùng làm năm khởi đầu.
3. Thế kỷ 18: sau khi Scotland hợp nhất với Anh, thuế đánh vào mạch nha và rượu tăng mạnh. Rất nhiều người chưng cất lậu trong núi, giấu rượu trong thùng gỗ, và vô tình phát hiện rượu để trong thùng lâu thì ngon lên.
4. Năm 1823: Đạo luật Thuế rượu ở Anh giảm thuế, cho cấp phép dễ hơn. Glenlivet là một trong những nhà đầu tiên xin giấy phép năm 1824, Macallan cũng có giấy phép cùng năm.
5. Năm 1830: Aeneas Coffey, người Ireland, đăng ký sáng chế nồi chưng cất dạng cột chạy liên tục. Nồi này làm ra rượu grain nhẹ, rẻ, số lượng lớn.
6. Năm 1860: luật mới cho phép pha rượu malt với rượu grain khi rượu còn trong kho thuế. Whisky pha trộn (blended) ra đời từ đây.
7. Cuối thế kỷ 19: rệp phylloxera tàn phá vườn nho Pháp, brandy và cognac khan hiếm. Blended Scotch lấp chỗ trống trong quán rượu London và đi khắp đế quốc Anh.

Các cửa hàng tạp hoá thời đó là nơi pha whisky đầu tiên. John Walker mở tiệm ở Kilmarnock năm 1820, anh em nhà Chivas có tiệm ở Aberdeen. Hai tên đó nay là Johnnie Walker và Chivas Regal. Cách đọc tuổi trên nhãn blended có ở bài whisky blended cách đọc tuổi rượu trên nhãn.

Ireland: từ dẫn đầu tới gần biến mất

Thế kỷ 19, whiskey Ireland bán chạy hơn Scotch. Các nhà Ireland lớn chê nồi chưng cất dạng cột của Coffey, giữ nồi đồng truyền thống. Sang thế kỷ 20, Ireland mất dần thị trường vì chiến tranh giành độc lập, căng thẳng thương mại với Anh và lệnh cấm rượu ở Mỹ (1920–1933). Nhiều nhà chưng cất đóng cửa. Năm 1966, các nhà còn lại gộp thành Irish Distillers, tới năm 1975 dồn về nhà máy mới ở Midleton. Jameson là thương hiệu kéo whiskey Ireland đi lên trở lại, xem thu mua Jameson.

Mỹ: ngô và thùng mới

Người nhập cư Scotland và Ireland mang nghề chưng cất sang Mỹ, nhưng ở đó ngô dễ trồng hơn lúa mạch. Cuối thế kỷ 18, thuế rượu của chính quyền liên bang gây ra cuộc Nổi dậy Whiskey (1791–1794). Bourbon hình thành ở Kentucky. Năm 1964, Quốc hội Mỹ công nhận bourbon là sản phẩm riêng của nước Mỹ. Luật về bourbon và cách nó khác Scotch có ở bài bourbon là gì, khác Scotch thế nào; chai bourbon muốn bán thì vào thu mua bourbon.

Nhật Bản: học từ Scotland

Masataka Taketsuru sang Scotland học làm whisky từ năm 1918, về nước làm cho Shinjiro Torii, người lập nhà chưng cất Yamazaki năm 1923, nhà whisky thương mại đầu tiên của Nhật. Năm 1934, Taketsuru tách ra lập nhà riêng ở Yoichi, Hokkaido, tiền thân của Nikka. Công ty của Torii về sau là Suntory. Hai nhánh này nay là Yamazaki và Nikka; chai nào đáng giữ thì đọc whisky Nhật Bản đáng giữ hay nên bán.

Lịch sử thì liên quan gì tới chai trong tủ bạn

Khá nhiều. Năm thành lập in trên nhãn thường là năm có giấy phép, như Glenlivet 1824, Glenfiddich 1887. Các nhà lâu đời và có tiếng ở Speyside như Macallan, Glenfiddich và Glenlivet giữ giá bán lại tốt hơn nhiều tên mới. Chai của nhà đã đóng cửa, hay bản đóng chai từ thời trước khi đổi chủ, được người sưu tầm tìm. Muốn biết chai single malt của mình thuộc vùng nào, đọc single malt Scotch phân biệt theo vùng. Còn whisky làm ra sao, từ nguyên liệu gì, có ở bài whisky là gì, làm từ gì.

Hỏi đáp về nguồn gốc whisky

Rượu whisky của nước nào?

Whisky ra đời ở Scotland và Ireland, hai nước vẫn tranh nhau danh hiệu khởi nguồn. Ngày nay whisky được làm ở nhiều nước, nổi tiếng nhất là Scotland, Ireland, Mỹ, Canada và Nhật.

Whisky có từ khi nào?

Từ thời Trung cổ. Ghi chép chắc chắn sớm nhất là sổ thuế Scotland năm 1494.

Vì sao có chai viết whisky, có chai viết whiskey?

Do thói quen từng nước. Scotland, Canada, Nhật viết whisky; Ireland và đa số nhà Mỹ viết whiskey.

Whisky pha trộn có từ bao giờ?

Từ giữa thế kỷ 19, sau khi có nồi chưng cất dạng cột và luật năm 1860 cho pha rượu trong kho thuế.